خیلی از رانندگان فکر می‌کنند تا وقتی خودرو روشن می‌شود و راه می‌رود، سنسور اکسیژن هم سالم است، اما این قطعه‌ی کوچک، معمولا بی‌سروصدا و آرام‌آرام از کار می‌افتد و اولین نشانه‌اش، اغلب فقط چند لیتر بنزین اضافه در هر باک است! در ادامه می‌بینیم سنسور اکسیژن دقیقا چه کاری انجام می‌دهد، علائم خرابی سنسور اکسیژن کدام‌اند، چه مشکلاتی شبیه آن به نظر می‌رسند ولی به این سنسور ربطی ندارند و چه زمانی باید سراغ تعویض آن بروید.
سنسور اکسیژن در موتور چه کاری انجام می‌دهد؟
موتور خودرو، برای اینکه بهترین کارکرد و کمترین مصرف را داشته باشد، باید بنزین و هوا را با نسبت مشخصی با هم مخلوط کند. سنسور اکسیژن (که به آن سنسور لامبدا یا Oxygen Sensor هم می‌گویند)، روی مسیر اگزوز نصب می‌شود و مقدار اکسیژن باقی‌مانده در دود خروجی را اندازه می‌گیرد؛ اگر اکسیژن زیاد باشد یعنی مخلوط کم‌سوخت بوده و اگر کم باشد یعنی بنزین بیش از اندازه سوخته است.
این سنسور را مانند آشپزی در نظر بگیرید که مدام غذا را می‌چشد و می‌گوید نمک کم است یا زیاد؛ گزارش سنسور به کامپیوتر خودرو (ECU) می‌رسد و کامپیوتر، بر اساس همین گزارش، مقدار پاشش انژکتورها را کم و زیاد می‌کند. اگر چشایی آشپز خراب شود، غذا هر بار یا شور می‌شود یا بی‌نمک!
بیشتر خودروهای انژکتوری امروزی، از جمله اغلب مدل‌های لیفان، ام وی ام و چری، دو سنسور اکسیژن دارند. سنسور بالا، قبل از کاتالیزور قرار دارد و مستقیم روی تنظیم سوخت اثر می‌گذارد، اما سنسور پایین، بعد از کاتالیزور نصب می‌شود و کارش بیشتر بررسی سلامت کاتالیزور است. به همین دلیل برای بعضی خودروها، مثلا سنسور اکسیژن لیفان ایکس ۶۰ در دو مدل با طول سیم متفاوت عرضه می‌شود. همین تفاوت بالا و پایین، بعدا در تشخیص اینکه کدام سنسور خراب است، به کارتان می‌آید.
علائم خرابی سنسور اکسیژن را این‌طور بشناسید
سنسور اکسیژن معمولا یک‌باره از کار نمی‌افتد؛ بلکه کند می‌شود و گزارش‌هایش با تاخیر یا نادرست به کامپیوتر می‌رسد. به همین دلیل، علائم زیر آرام‌آرام ظاهر می‌شوند و گاهی دو یا سه مورد از آن‌ها همزمان دیده می‌شود.
روشن شدن چراغ چک موتور
رایج‌ترین و زودترین نشانه، روشن شدن چراغ چک (Check Engine) پشت آمپر است. کامپیوتر خودرو، وقتی سیگنال سنسور در محدوده‌ی درست نباشد یا خیلی کند تغییر کند، خطا ثبت می‌کند؛ کدهای استاندارد مربوط به سنسورهای اکسیژن، در بازه‌ی P0130 تا P0167 قرار دارند. اگر چراغ چک روشن شد، قبل از خرید هر قطعه‌ای، خودرو را به دستگاه دیاگ وصل کنید تا معلوم شود خطا مربوط به کدام سنسور و کدام بخش آن است.
افزایش مصرف بنزین
وقتی سنسور اکسیژن کند یا خراب می‌شود، کامپیوتر برای احتیاط، مخلوط را پرسوخت‌تر می‌کند و نتیجه‌اش این است که باک زودتر از همیشه خالی می‌شود. منابع فنی خارجی، بهبود حدود ۱۰ تا ۱۵ درصدی مصرف سوخت را بعد از تعویض یک سنسور فرسوده گزارش کرده‌اند. اگر مصرف خودروی شما بدون تغییر در سبک رانندگی بالا رفته است، این سنسور یکی از اولین قطعاتی است که باید بررسی شود.
ریپ زدن و دور موتور نامنظم
مخلوط نادرست سوخت و هوا، خودش را در دور آرام نشان می‌دهد؛ عقربه‌ی دور موتور در حالت درجا بالا و پایین می‌رود، خودرو هنگام شتاب گرفتن مکث می‌کند یا ریپ می‌زند و گاهی پشت چراغ قرمز، حس می‌کنید موتور می‌خواهد خاموش شود. توجه داشته باشید که در خودروهایی مثل ام وی ام ۱۱۰ و ۳۱۵، نوسان دور موتور در درجا، علت رایج دیگری هم دارد که در جدول پایین‌تر به آن اشاره کرده‌ایم.
دود سیاه، بوی بنزین و آسیب به کاتالیزور
وقتی مخلوط به‌طور مداوم پرسوخت باشد، بخشی از بنزین نسوخته وارد اگزوز می‌شود؛ دود تیره و بوی تند بنزین از اگزوز، نتیجه‌ی همین اتفاق است. اما مشکل اصلی جای دیگری است: سوخت نسوخته، در کاتالیزور می‌سوزد و دمای آن را بالا می‌برد و اگر این وضعیت چند ماه ادامه پیدا کند، کاتالیزور گرفته یا ذوب می‌شود. هزینه‌ی تعویض کاتالیزور، چندین برابر قیمت یک سنسور اکسیژن است، بنابراین این علامت را به هیچ وجه نادیده نگیرید.
چرا سنسور اکسیژن زودتر از موعد خراب می‌شود؟
سنسور اکسیژن در داغ‌ترین و آلوده‌ترین بخش خودرو کار می‌کند و طبیعی است که بعد از مدتی فرسوده شود، اما بعضی عوامل، عمر آن را به شکل محسوسی کوتاه می‌کنند:
- ورود ضدیخ به محفظه‌ی احتراق: وقتی واشر سرسیلندر آسیب دیده باشد، مایع خنک‌کننده همراه دود خارج می‌شود و رسوب سفیدی روی نوک سنسور می‌نشاند؛ اگر علائم نیم سوز شدن واشر را در خودروی خود دیده‌اید، بعد از تعمیر موتور، سنسور اکسیژن را هم بررسی کنید.
- روغن‌سوزی موتور: دود روغن، روی نوک سنسور دوده و رسوب ایجاد می‌کند و پاسخ آن را کند می‌کند.
- بنزین بی‌کیفیت: ناخالصی‌های سوخت، به مرور روی المنت سنسور می‌نشینند و دقت آن را پایین می‌آورند.
- چسب سیلیکونی نامناسب: بعضی چسب‌های واشرساز که برای قطعات موتور ساخته نشده‌اند، بخاری آزاد می‌کنند که به سنسور اکسیژن آسیب می‌زند.
اگر سنسور به یکی از این دلایل خراب شده باشد، تعویض آن بدون رفع علت اصلی، فقط هزینه‌ی اضافه است؛ سنسور نو هم بعد از چند هزار کیلومتر به همان سرنوشت دچار می‌شود.
کدام مشکلات شبیه خرابی سنسور اکسیژن هستند؟
بسیاری از علائمی که گفتیم، فقط مخصوص سنسور اکسیژن نیستند و گاهی سنسور عوض می‌شود، در حالی که مشکل جای دیگری است. جدول زیر، علائم رایج را با علت‌های مشابهی که باید قبل از تعویض سنسور بررسی شوند، کنار هم قرار داده است.
| علامت | اگر سنسور اکسیژن مقصر باشد | علت‌های مشابه دیگر |
|---|---|---|
| افزایش مصرف بنزین | همراه با چراغ چک و کد خطای سنسور | انژکتور کثیف، فیلتر هوای گرفته، نشتی هوا |
| دور نامنظم در درجا | معمولا همراه با مصرف بالا | استپر موتور کثیف یا خراب، شمع و وایر فرسوده |
| ریپ زدن هنگام شتاب | بیشتر با خطای سنسور بالا | کوئل، شمع، پمپ بنزین ضعیف |
| دود سیاه از اگزوز | مخلوط پرسوخت مداوم | رگلاتور سوخت معیوب، انژکتور نشتی |
دستگاه دیاگ مطمئن‌ترین راه تشخیص است، ولی یک نکته را هم در نظر داشته باشید: سنسور اکسیژن گاهی فقط پیام‌رسان است. مثلا نشتی هوا در منیفولد، اکسیژن اضافه وارد اگزوز می‌کند و سنسور، کاملا درست، همین را گزارش می‌دهد؛ در این حالت کد خطا به سنسور اشاره دارد، اما خود سنسور سالم است.
زمان تعویض سنسور اکسیژن و نکات خرید
سنسورهای قدیمی بدون گرمکن، معمولا بین ۵۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر عمر داشتند، اما سنسورهای گرم‌شونده‌ای که در خودروهای انژکتوری امروزی به کار می‌روند، در شرایط عادی تا حدود ۱۶۰ هزار کیلومتر هم کار می‌کنند. با این حال، در ترافیک شهری و با بنزینی که کیفیتش ثابت نیست، بهتر است از حدود ۱۰۰ هزار کیلومتر به بعد، در هر سرویس دوره‌ای، سیگنال سنسور با دستگاه دیاگ بررسی شود.
سنسور اکسیژن خراب را تمیز نکنید. اسپری‌ها و روش‌هایی که برای تمیز کردن آن پیشنهاد می‌شود، آسیب داخل المنت سنسور را برطرف نمی‌کند و در بهترین حالت، مشکل را چند روز عقب می‌اندازد. همچنین اگر خطا فقط مربوط به سنسور پایین است، سنسور بالا را همراه آن عوض نکنید؛ این کار هزینه‌ی اضافه‌ای است که اثری روی مصرف سوخت ندارد.
هنگام خرید، دقت کنید که سنسور جدید، از نظر تعداد سیم، شکل سوکت و طول سیم، دقیقا با مدل خودروی شما یکی باشد. برای مدل‌های ام وی ام هم، سنسور اکسیژن ام وی ام X22 یا سنسور سایر مدل‌ها را بر اساس کد فنی قطعه‌ی قبلی انتخاب کنید، نه فقط بر اساس شباهت ظاهری، چون سوکت‌های شبیه به هم، همیشه سیم‌بندی یکسانی ندارند.
اگر چراغ چک روشن شده و مصرف هم بالا رفته است، اول دیاگ و بعد تعویض؛ همین ترتیب ساده، جلوی خرید قطعه‌ی اشتباه را می‌گیرد.
